Makaleler




Derneğimizin faaliyetleri hakkında yeterli bilgiye sahip misiniz?
Derneğimizi aradığınız zaman ilgili birimlere kolaylıkla ulaşabiliyor ve isteğiniz konularda yeterli bilgi ve desteği alabiliyor musunuz?
Derneğimizin aşağıdaki hizmetlerinden hangilerinden yararlanıyorsunuz?
Derneğimizden aldığınız hizmetlerden memnun musunuz?

GREYDER

GREYDER
Greyderler, tesviye işlerinde, şev meyillendirme, hendek kazma ve yol yapımı için kullanılan çok amaçlı makinelerdir. Ayrıca uygun bir şekilde kullanıldıkları takdirde, tesviye ve bombe verme, karıştırma ve yayma, malzemeyi yana yığma, serme işleriyle birlikte hafif kazıma işlerinde de kullanılabilirler. Bu işlemler greyderin bıçağı, kazmaları ve riperleri ile yapılır. Greyderler ağır kazı işleri için dozer gibi uygun makineler değildir.
Greyder bıçaklarına sınırlamalarına bağlı olarak istenilen herhangi bir açı verilebilir. Bıçağın yapısal dayanımı ve konumu nedeni greyderin ile dozer gibi iş yapmasını önler. Yalnız orta sert malzemede derin olmayan kazılar yapabilirler.

       Greyder kullanılan işler
 Zemin tesviye ve şekil verme, bitirme işlerinde,  şantiye sahası veya yol temel yapısı hazırlama benzeri işlerde kullarınılır. Genel olarak sert zemine ulaşana kadar greyderleme yapılır.  Son bıçak atılırken hassas hareket edilmelidir. Genel olarak 5 km/saat ten fazla olmayan düşük hızlarda,  1. veya 2. viteste çalışılmalıdır. Her bir pas (geçiş) mesafesi yol yapımında 600 m, şantiye sahası düzenlemelerinde 150 m den fazla olmamalıdır.
 Ağır tip greyderleme işleri yol drenaj hendeklerinin kazılarında , sürme, malzemeyi karıştırma gibi yüzey hazırlama ilk işlemlerini kapsar. Bu nedenle malzeme çeşidine göre greyder bıçak tipi ve ayarları farklılıklar gösterir.  Bıçak tam yüklenerek malzeme ilk yığma noktasına kadar sürülür. Geçiş (pas) mesafesi değişmekle birlikte 600 m yi geçmemelidir. Bitirme tesviyesinden farklı olarak yük durumuna göre hız  0 ila 10 km/saat arasında değişir. Bu işlemlerde çoğunlukla 2. ila 4. vites kullanılır. Şev kesiminde 2:1 eğime kadar greyder çalışması yapılabilir. Hız kesilen malzeme cinsine bağlı olarak değişecektir.
 Şantiye temel yapısı hazırlama işlerinde bitirme ve ağır tip greyderleme işlemleri ortaklaşa yapılır. Geçiş (pas) mesafesi 30 ila 300 m arasındadır.  Vites seçimi de işin gerektirdiği şekilde yapılır.
 Yol bakımında,  şantiye yolları bakımı, dolmuş hendeklerin temizlenmesinde, zemin üstü artık tabakaların kazınmasında, bozulmuş olan yol satıhlarının düzeltilmesinde greyder yüke bağlı olarak 600 m yi geçmeyen geçişlerle (pas) 5 ila 16 km/saat hızla kullanılır. Çoğunlukla yüke bağlı olarak 2. ila 5. vites kullanılır.
 Hendek şevlerinin düzeltilmesinde, madenlerde şantiye yollarının düzeltilmesinde, orman arazisinde çalışmada yine yüke bağlı olarak 5 ila 16 km/saat hızla çoğunlukla 2. ila 5. vites kullanılır. Bıçak yükü genellikle 1/3 kapasitede olmalıdır. Geçiş (pas) mesafeleri farklı uzunluklarda olabilir.
 Yıkım sonrası molozların temizlenmesinde,
 Riperleme,
 Kar küreme işlerinde,
 Asfalt serimi gibi işlerde kullanılırlar.
       ÜRETİM HESABI
Greyderin çok farklı kullanım alanı bulunduğu için üretim ölçümümde çok çeşitli yöntemler kullanılabilir. Bu yöntemlerden bir tanesi, greyder bıçağı ile sahada kazılan alanın hesaplanmasıdır. Bunun formülü ise şöyledir:
A = S x (Le  - Lo) x E
A: çalışılan saha  m2/saat
S: çalışma hızı  km/saat
Le: bıçak etkin uzunluğu m
LO:bindirme izinin eni m
E: İş verim katsayısı
       Çalışma hızları
Genel olarak tipik çalışma hızları şöyledir:
Bitirme hassas işler     0-4 km/saat
Ağır greyderleme        0-9 km/saat
Hendek bakımı           0-5 km/saat
Riperleme                  0-5 km/saat
Yol bakımı                5-16 km/saat
Kar küreme              7-28 km/saat
       Bıçak etkin uzunluğu  (Le)
Greyderleme esnasında yukarıdaki şekilde de görüleceği üzere bıçak açısı değişeceğinden, etkin bıçak uzunluğu açı arttıkça kısalacak ve azaldıkça uzayacaktır. Bu uzunluk hesaplamalarla bulunabilir:  Le = cos [radyan(L bıçak)] x L bıçak uzunluğu
Bıçak uzunluğu m Bıçak etkin uzunluğu  m
 300 bıçak açısı 450 bıçak açısı
3.658 3.170 2.590
3.962 3.430 2.800
4.267 3.700 3.020
4.877 4.220 3.450
7.315 6.330 5.170

 

 

 


      
       Bindirme izinin eni (L0)
Geçişlerde bıçak izlerinin bindirme eni genel olarak 0.6 m olarak alınır. Bu mesafe geçişlerde oluşan lastik izlerinin dönüşte atılan bıçakla  silinmesi amacı ile bırakılır.

       İş verim katsayısı (E)
Verim katsayısı iş şartları, operatörün beceri ve tecrübesi, benzeri etkenlere bağlıdır.  Tahmini olarak en iyi verim katsayısı %70 ila %85 arasında alınır. Ancak gerçek çalışma şartları ile bu kat sayı belirlenebilir.

Örnek problem:
Yaklaşık 15 ton ağırlığında ve 3.660 m bıçak uzunluğu olan greyder,  yol bakımı işi yapmaktadır.  Makine çalışma hızı ortalama 13 km/saat  ve bıçak açısı 300 dir.
Greyderin üretimi alan olarak ne kadardır?
Not: Yol bakım çalışmalarında geçişler uzun olacağı için iş verimi en üst kademe olan %90 olarak seçilmelidir.
Çözüm: Bıçak etkin uzunluğu yukarıdaki tablodan 3.17 m olarak bulunur.
Üretim= 13 km/saat X (3.17 – 0.60)m X 1000 X 0.90 = 30 069 m2 / saat (3.07 hektar/saat) olarak hesaplanır.

       Bıçak çekme gücü (çekme kuvveti)
Değişkenleri:
Makine arka ağırlığı: Wr
Lastik çekiş katsayısı: T
Wr x T = Bıçak çekme gücü
Örnek problem:
Açık maden işletmesinde çalışan yaklaşık 15 ton ağırlığındaki greyder bıçak çekme gücü hesaplanması;
Wr:: 10.500 kg
T: 0.65                           B.Çekme gücü= 10.500 x 0.65 = 6.825 kg
olarak hesaplanır.

       Bıçak basma kuvveti
Değişkenleri:
Bıçak – ön aks arası mesafe: BA
Ön tekerleklere binen yük: FW
Tekerlek şasisi uzunluğu: WB
Bıçak basma kuvveti: BD
                                                                      WB
                                  -------------  X   FW  = BD
(WB – BA)
 
Örnek problem:
Yaklaşık 15 ton ağılığındaki greyderin bıçak basma kuvvetinin hesaplanması:
BA: 2.565 mm   FW: 4.223 kg  WB: 6.086 mm
          6.086
  -------------  X   4.223   = 7.299 kg
  (6.086 – 2.565)


 Bu özellik greyder üretimindeki verimin küçük bir göstergesidir. Tek başına makine üretiminin hesaplanmasında bir sonuç vermez. Gerçek üretim hesabında makine ön ve arka ağırlıkta optimum denge bilgisine de ihtiyaç vardır. Ön aksa binen fazla yük bıçak basma kuvvetinin yüksek çıkması demektir. Ayrıca arka ağırlık ve yükü iten çekme kuvvetininde hesaba katılması gerekir. Arka ağırlığın fazla olması ağır kesme işlerinde direksiyon hâkimiyetinin azalması sonucunu doğurur.

       AŞIRI MEYİLLİ ARAZİDE ÇALIŞMA
Meyilde çalışma genel olarak,  meyile dik veya paralel olmak üzere iki konumda gerçekleşir. Dik konumda meyil yukarı veya meyil aşağı çalışılabilir. Emniyetli çalışma için eğim 2,5:1 (21,80) den fazla olmamalıdır.  Ancak tecrübeli operatörler 2:1 (280) ye kadar eğimli arazide de çalışabilmektedir.  Bu sınırlamalar operatörün yetenek ve tecrübesine, makine özelliklerine, lastiklerin durumuna, arazi şartlarına bağlı olarak değişkenlik gösterecektir.  Kaygan eğimli zeminde emniyetli çalışma için sabit şasi yerine belden kırma yapıdaki greyder kullanımı tercih edilmelidir.  Emniyetli çalışma için genel olarak eğim 220 den fazla olmamalıdır. Bu eğimde aşağı doğru çalışılırken frenlendiğinde,  makinenin kızaklamadan durması mümkün olacaktır. Ancak greyderin özelliklerine bağlı olarak 220 den fazla eğimde tırmanması mümkün olabilecektir.  Makinenin çekiş gücü katsayısı, çalışacağı eğimin belirlenmesinde önemli bir etkendir. Emniyet sınırlarını aşan eğimde greyder kullanılması tehlikeli sonuçlar doğuracaktır. Emniyetli bir şekilde inilemiyecek yokuşa tırmanılmamalıdır. Motor yağlamasını sağlayan yağ pompası genel olarak en fazla 1:1 (450 - %100) eğimde yağ emişi kavitasyona (boşluk oluşumu) uğramaktadır. 
Meyilli arazide çalışma durumunda göz önüne alınması gereken etkenleri sıralamak gerekirse:
 Makine hızı: Yüksek hızlarda makine kullanma hâkimiyeti ve makine dengesi zayıflar.
 Zemin şartları: Bozuk zeminlerde tesviye hata payı artar.
 Ekipman: Makineye takılan ön tırmık, kar küreyici, riper benzeri ekipman ile makine çekiş gücü farklılıklar gösterir.
 Zemin yüzeyi: Yeni dolgu malzemede makinenin batması yada kayalık zeminde kayması söz konusudur.
 Patinaj yapmak: Tekerlekler gömüleceği için tesviye açısı değişecektir.
 Lastik deseni ve durumu: Lastik doğru desende olmalı ve belirtilen hava basıncı ile şişirilmiş olmalıdır.
 Bıçak konumu: Bıçak açısı ve konumu makine dengesini doğrudan etkiler.
 Tekerlek izi: Derin ve açılı tekerlek izleri makine dengesini etkiler.
NOT:  Makinenin emniyetli çalışması öncelikle makine bakımlarının düzgün yapılması ve eğitim almış tecrübeli belgeli operatör tarafından kullanılması ile mümkündür. Makine kullanım bakım kitaplarında belirtilen hususlar okunarak öğrenilmeli ve mutlaka uygulanmalıdır.
       GREYDER BIÇAĞININ KONTROLÜ
Greyder Bıçağı (1), greyderin esas işlevini gören ana parçasıdır. Bıçak, daire şeklindeki taşıyıcı şasiye (2) monte edilmiştir. Kumanda levyeleri (3) ile hidrolik silindirleri kontrol ederek, bıçağa istenen açı ve konum verilebilmektedir.Bıçak ve taşıyıcı daire “A” şasi (4) ye bağlanmış olup, makinenin ön tarafına “oynar başlık” olarak ta tanımlanan muylu (5) ile sabitlenmiştir.
Greyder bıçağının hareketlerini ve kullanma şeklini öğrenmeden önce greyderin özelliklerini tanımak gerekir. Bunun için makinenin “Kullanım ve Bakım Kitabı” nı okuyup anlamalıdır. Greyderin kullanımında marka ve modele bağlı olarak değişik özelliklerle karşılaşılabilir.
Bıçak Kontrol Silindirleri
Greyder bıçağına açı vermek ve döndürmek için şu hidrolik silindirler bulunmaktadır:
• Bıçak kaydırma silindiri (6)
• Bıçak kaldırma silindirleri (7) ve (8)
• Daire döndürme motoru (9)
• Şev açı silindirleri (10) ve (11)
• Bıçak tampon silindirleri (12) {varsa}
Operatör, kabin içindeki kumanda levyeleri ile bu silindirleri kullanarak bıçağa istenen açı ve konum verilebilmektedir.

 DİKKAT: Greyder bıçağına kumanda etmeye başlamadan önce etrafında herhangi bir kimse veya engel olmadığından emin olunmalıdır.

Bıçak kaydırma:  (6) numaralı hidrolik silindire kumanda edilerek sağa veya sola bıçak kaydırma işlemi gerçekleştirilir.
Bıçak kaldırma:  (7) ve (8) numaralı hidrolik silindirlere beraberce kumanda edilerek bıçak yere paralel olarak tamamen aşağı ve yukarı,  ya da ayrı ayrı kumanda edilerek sağ veya sol yukarı kaldırılabilir.
Bıçak döndürme:  (9) numaralı hidrolik motor yardımı ile bıçak döndürülür.  (Dönüş emniyet kilit pimi takılı ise pedalına basarak emniyet kilidini boşaltabilirsiniz.  Pedal bırakıldığında dönüş emniyeti tekrar kilitlenecektir) Bıçak saat yönünde döndürülerek A ve saat yönünün tersine döndürülerek B konumuna getirilebilir. Bıçağı tamamen ters yöne döndürmek gerektiğinde, şekilde X ile gösterilen noktalarda sürtmemesi için dikkat edilmelidir. Bıçak ters konumda döndürülmeye devam edilirken istendiğinde bıçağı tam ortaya getirmek için kaydırılır. 
Yine şekilde X ile gösterilen noktalarda bıçağın sürtmeden geçişine dikkat ederek ve işlem tersten yapılarak eski konumuna getirilir.
Daire yatırmaDaireyi sağa veya sola yatırma hareketi daire yatırma silindiri (10) stroku ile sınırlıdır. Greyder modellerinde daire yatırma silindiri (10) sağa veya sola monte edilmiş olabilir. Bazı greyder modellerinde ise yatırma silindiri (11)  bir eksantrik kola kumanda eder. Şekildeki bağlantı ile bıçak sağ yukarı çalışma şekli içindir. Sol yukarı çalışma için bağlantının şekli değiştirilir. Bu işlemin nasıl yapılması gerektiği makinenin “Servis Kitabı”nda belirtilir. Greyder bıçağı hareketlerini makine olduğu yerde dururken yaparak iyice alışılmalıdır.
Bıçak açısını ayarlama
Bıçak açısını düşey eksende mekanik olarak veya varsa hidrolik silindirler vasıtası ile ayarlamak mümkündür.
Bıçak açısı yapılacak işin özelliği göz önüne alınarak ayarlanır.
1.  Sert zemin için bıçak tam geriye yatmış konuma ayarlanmalıdır.  Bu şekilde en etkili kesme açısı elde edilir.
2. Normal zeminlerdeki greyder çalışması için bıçak daha dik konuma ayarlanır.
3. Genel bakım amaçlı greyder çalışması için ise bıçak öne yatacak konumda ayarlanır.
 Bıçak şev konumu
Daha önce anlatılmış olan bıçak konumlarının ayarlanmasına göre şev konumu biraz daha karışık görülebilir. Bıçak şev konumu sadece makine sağ tarafında uygulanmaktadır. Sol tarafa uygulanabilmesi için daha öncede açıklandığı gibi bağlantı şekli “Servis kitabı” nda belirtildiği şekilde değiştirilir.
Eğer tırmık bağlı ise resimde X ile gösterilen noktada muyluya sürtmemesi ve takılmaması için ortadaki dişler çıkarılmalıdır. Hortumlarında hasar görmesi önlenmiş olacaktır. Dişlerin nasıl çıkarılıp takılacağı makinenin “Kullanma Bakım Kitabı” nda anlatılır.
Bıçağa sağ şev konumu aldırmak için önce yere tam paralel ve yerden en fazla 3” (76 mm) yukarıda olmalıdır.
1. Daire saat yönü aksine döndürülürken bıçak sağa kaydırılır.
2. Bıçak kaldırma sağ silindiri en üst konumuna çekilir.
3. Sol silindir Daire silindiri en alt konuma indirilirken daire sağa yukarı konumda kaldırılır.
4. Daire saat yönünde döndürülerek bıçağa istenen konum verilir.
Bıçağı eski konumuna getirmek için anlatılan işlemler tersten yapılır. Daireyi saat yönü aksine döndürerek bıçak sağ taraftan ileri konuma getirilir. Daire indirilerek yatay konuma getirilir. Bıçağın makineye ve yere sürtmemesine dikkat edilmelidir. Bıçak ortalanır ve normal konumuna getirilir.
Yol konumu
Şekilde de görüleceği gibi daire saat yönünde döndürülerek ve hafifçe sola kaldırılarak bıçak ileri konuma getirilir. Bu konumu aldırılarak bıçağın en emniyetli şekilde taşınması sağlanır.Makine bir yerden diğer işe giderken ve park edildiğinde bıçağın en uygun konumu budur.
Greyder iki üç haftadan daha fazla çalıştırılmayacaksa bıçak yüzeyinin paslanmaması için ince bir tabaka gres yağı sürülmelidir.

GREYDER OPERATÖRLÜĞÜ
Bu teknikleri anlatmaya başlamadan önce operatörün, makine kullanımı kitabını okuyup makine kontrollerini iyice öğrendiği varsayılmaktadır. Ayrıca daha önce anlatılan bıçak konumları üzerinde de çalışmış olması ve istenen yeterlilikte olması gerekir. Gerçek beceri, operatörün kumandalara bakmadan ve durmadan istenen hareketleri yapmasıdır.
      Temel prensipler
Greyderleme işlemi temelde makine ileri giderken ve bıçak istenen açıda ayarlanmış olarak yapılır. Greyder bıçağı tarafından yüzeyden alınan malzeme bıçağın önünde birikip sürüklenerek yan tarafa yığılır.
Greyderleme esas olarak malzeme serme ve düzeltme işlemidir.
NOT: Anlatılan işlemler genel olarak kullanılan şekillerdir. Makine özelliklerine bağlı olarak özel Greyderleme teknikleri de söz konusu olabilir.

       Malzemenin serilmesi
Greyderin bütün tekerlekleri ileri yönde ve aynı eksende olur. Greyder bıçak açısı, malzemenin tekerlek izinden dışarı akmasını sağlayacak şekilde ayarlanır. Bıçağın kenara yığdığı malzeme arka tekerleklerin izi ile çakışmamalıdır.
İleri yönde düşük vitesle ilerlerken bıçak yerden 5 ila 7,5 cm yükseklikte (2 ila 3 inç) yerel paralel olacak şekilde tutulur.  Malzemenin cinsine ve yoğunluğuna bağlı olarak vites yükseltilir. Malzemenin makineyi zorlamadan rahatça serilmesi sağlamak için uygun vites seçilmelidir. Bıçak açıları ve vites kademeleri ile oynayarak malzemenin bıçak önünde serbestçe yuvarlanarak serilmesi sağlanmalıdır. 
Yeni başlayan operatörler genellikle bıçak açısı ile oynamadan serim yapmaya çalıştıkları için malzeme bıçağın önünde serbestçe yuvarlanmaz.  Bu nedenle daha çok makine gücü kullanırlar. Bu nedenle istenmeyen aşırı aşınmalar ortaya çıkar. Tecrübeli operatör işe göre gerekli makine gücünü hissederek ayarlayabilir.
1. Greyderle çalışma esnasında makinenin önündeki malzemeyi serip yana aktarması nedeni ile makineye yanal yükler binmekte ve makineyi bıçak konumuna bağlı olarak bir tarafa sürüklemeye çalışmaktadır.
2. Ön tekerleklerine kumanda edilerek makinenin tekerlekleri,  malzeme serme sırasında malzemenin aktarıldığı yana doğru yatırılmalıdır.
3. Bütün tekerleklerine kumanda edilebilen tipteki (all Wheel steer) makinelerde ise arka tekerleklerin karşılama ayarı için beceri kazanmalıdır. Ön ve arka tekerlekler paralel eksenlerde hareket etmelidir. Bıçak daha geniş alanı sıyıracağı için daha çok malzeme serilebilmektedir.
4. Malzeme serilirken bazı durumlarda bıçaktan yana akan malzeme arka tekerleklerin arasından akabilir. Tekerleklerin serilen malzeme yığınının üzerine çıkmaması gerekir. Şekillerde malzeme sermede yığılmalar sol tarafa doğru görülmektedir. Aynı şekilde ters açıda serim yapıldığında malzeme sağ tarafa birikecektir.
       Malzeme birikimlerinin düzenlenmesi
Serme sırasında yanda yığılan malzemenin yoldan temizlenmesi veya yeni dökülecek malzeme ile karıştırılması gerekebilir. Temizlensin yada yeni malzeme ile karıştırılsın, yığılan malzeme greyder bıçağı ile makinenin bir tarafından diğer tarafına aktarılır. Gevşek malzeme yığılmalarını temizlemek kolay olabilir. Ancak malzemenin cinsine bağlı olarak tüm bıçağı kullanmak zorunda kalınabilir ve makine saplanıp kalabilir.
Doğru yöntem
1.  Bütün tekerleklerine kumanda edilebilen tipteki (all Wheel steer) makinelerde ön tekerlekler yığılan malzemenin dışına ayarlanır. Bu konumda greyder bıçağı önden çekilmektedir. Arka tekerleklerde bıçağı iterken en verimli çalışma elde edilecektir. Makinenin ileri hareketi ile en düzgün yüzey elde edilerek mümkün olan en fazla malzemeyi serebilirsiniz.
2. Greyder bıçağına daha fazla güç uygulamak amacı ile tekerlekleri yatırılabilen tipteki makinelerde şekilde görülen konum alındığında daha az dirençle karşılaşılacaktır.  Bıçağın sağa yada sola açılı ayarlanması yapılacak işin şekline bağlıdır. (Şekilde sağ taraftaki yığılmanın temizlenmesi gösterilmektedir.) Yığına yaklaşıldığında bıçağı tesviye yüzeyine oturmak üzere indirmelidir.  İleri harekete düşük vitesle başlanmalı ve birikimin makinenin diğer tarafına rahatça aktarılması sağlanmalıdır.
Yanlış yöntem
3.  Şekillerde (3 ve 4) makinenin hangi konumda çalıştırılmaması gerektiği gösterilmektedir. Her ne kadar makine gövdesi dengede görünüyorsa da ön tekerlek malzeme içindedir ve malzemenin tamamen toparlaması mümkün olmaz.
4. Eğer bıçağı dışa daha fazla sürerek malzeme toparlanmak istenirse de arka tekerlekler aktarılan malzemeye çıkmaktadır.
Malzeme birikiminin yayılması ve düzeltilmesi
1. Birikmiş malzeme yayıldığında yüzeyde bir kalınlık oluşturmakla beraber şantiye sahasında bu konu pekte önemsenmeyecektir. Birikintiyi her iki ön teker arasına hizalayıp bıçak birikinti eksenine dik konuma getirilir. Bıçak açısı daha önce anlatıldığı gibi dik açı olacak gibi ayarlanır. Bıçağın yerden yüksekliğini malzeme yüksekliğine göre ve yüzeye sıfır tesviye yapacak şekilde ayarlamalıdır. Önce düşük viteste serime başlanmalı gerekirse birkaç pas daha geçerek malzemeyi tamamen yaymalıdır.
  
2. Lastik izi bırakmadan düzeltmeyi tamamlamak
Otoyol veya hava alanlarında olduğu gibi düzgün kırmızı kot ve ince tesviye gereken sahalar olabilir. Bu nedenle bıçak açısı ince ayarlarla yüzeyden ince bir tabaka (kaymak) alınır. Bıçağa ileri üst konumda açı ayarı yapılmalıdır. Bıçak tamamen yana sürülerek ve daire açısını ayarlayarak arka tekerleklerin izini bırakmadan yüzey tesviyesi mümkündür.  Off-set tip greyderlerde bu işlem daha kolay gerçekleşecektir. Makine hareketleri çok yavaş olmalı ve ani hareketlerden kaçınmalıdır. Çok fazla pratik yapılarak operatörlük melekesi gelişecek ve hassas sınırlarda tesviye yapmak mümkün olacaktır. 

Greyder operatörlüğü için hatırlatmalar:
1. Arka tekerlekler daima düz zeminde yürütülmelidir.
Arka tekerlekler mümkün olduğunca düz zeminde tutulmalıdır. Greyderin ve bıçağın kolay kontrolü ve güç aktarımı için gereklidir.
2. Tekerlekleri daima malzeme dışında (off-set) yürütülmelidir.
Daha fazla malzeme sermek için tekerlekleri mümkün olduğunca malzeme dışında tutunuz. Böylece daha çok ve hızlı malzeme sermek mümkün olacaktır. Makine dengeli olacağı için çok daha fazla çekiş gücü sağlanacaktır. All-wheel (tüm tekerleklerden kumanda) greyderlerin düz tiplere göre veriminin yüksek olmasının nedeni budur.
3. Çok gerekli değilse bıçak yanda şev kesilmemelidir.
Şev kesmeler, bıçak yana açılarak değil şev ekseninde ve makine gövdesinin sağlayacağı tüm güç ile yapılmalıdır. Özellikle sert zeminlerde bu şekilde daha fazla kesme gücü sağlanır. Yokuş aşağı şev kesme işlemi çok daha kolay ve verimli olacaktır. Ön tekerlekler ise tepe yönünde yatırılmalıdır.
       Kavisli greyderleme
Şekilde de görüleceği gibi kavise bağlı olarak tekerlek konumu ayarlanır. Makine ilerlerken bıçak sağ veya sola sürülerek istenen kavis verilebilir.
Tekerlekleri yatırılabilen greyderlerde, kavis yönünde yatırılan ön tekerlekler ile daha keskin kavis oluşturulabilir. Kılavuz çizgisini takip ederken de bıçak hareketleri yerine ön tekerleği sağa-sola yatırarak küçük ayarlamalar yapılabilir.
       Engelli arazide greyderleme
 “Engeli sökmek için zorlama yapılmamalıdır.”
1. Engel sadece bıçağa takılıyorsa, bıçak yana kaydırılıp ilerleyerek engelden kurtulup; bıçak tekrar eski konuma getirilip devam edilir.
2. Engel büyük ve gömülü ise bıçak yana kaydırılarak makine yengeç yürüyüşü ile geri çekilir.
3. Makine engel hizasını geçince bıçak tekrar eski konumuna getirilip greyderlemeye devam edilir.
Engel ile çevrili arazi etrafında greyderleme
1. Engel arasında manevra yapabilecek kadar mesafe varsa, bıçağı çekmeden önce gidebilecek kadar ileri hareket edilir.
2. Bıçağı engele en emniyetli mesafeye kadar yanaştırarak greyderleme yapılır. Arka tekerleklere kumanda edilip makinenin yana doğru çıkması sağlanır.
3. Engeli kurtardıktan sonra tekerlekler düzeltilir.
4. Ön tekerlekler ve bıçak normal greyderleme konumuna ayarlanır.
5. Yine şekilde görüleceği üzere bıçağın konumu ayarlanır.
6. Makine arka tekerlekleri ve gerekiyorsa bıçak tekrar ayarlanarak greyderlemeye devam edilir.

Arazi ve yol tesviyesi
Bakım amaçlı tesviye ve düzenleme yapılırken, malzeme sermede olduğu gibi fazla miktarda malzeme sürmek gerekmez. Bıçak yükseltileri düzeltip çukurda kalan kısımları dolduracak kadar malzemeyi sürükler. Büyük tonajlı kaya kamyonu benzeri makinelerin derin izlerini düzeltmek gerektiğinde ise daha güçlü bir greydere ihtiyaç duyulacaktır.
Bıçak ileri yöndeki tümsekleri tıraşlayıp düzeltecek konuma getirilir. Tümseklerin büyüklüğüne göre 1. Veya 2. Vites seçilir. Arazi veya yol yeterince geniş ise önce bir taraf sonra ters yönde diğer taraf greyderlenir. Bıçak açısı geriye yatacak şekilde kesmeye ayarlanır. Açı vermeden bütün tekerlekleri düz konuma (ofset) alarak düzgün ve daha güçlü bir bıçak atma sağlanacaktır.
1. Eğer yol şartları çok ağır ise, ön tekerlekleri malzeme akışına zıt yöne yatırarak greyder yükü azaltılabilir.

2. Düzgün bir yüzey elde etmek için, bıçak açısı eski izlere göre ayarlanmalıdır. Hafif bir tümsek oluşturmak için bıçağı dik açıda ayarlanır. Serme işlemi için bıçak üst ileri ayara getirilir. Mümkünse makine 2. Viteste kullanılmalıdır.
3. Eğer yolda küçük çukurluklar bulunuyorsa,  arka tekerlekler ile ezerek buralara malzeme doldurulabilir. Bıçağın yanlarından artan serpinti malzeme bu işe yarayacaktır. Bıçak kumanda kolları ile oyanmamalı, düzeltme işi bitince greyder istikameti düzeltilmelidir.
Bitkisel toprağın sıyrılması
1. Bitkisel toprak sıyrılacaksa, bıçak makine eksenine dik ve düşey konuma getirilir. Bıçak bitkisel toprak tabakasını yuvarlayacak kadar kesmek üzere batırılır. Makine 1. Viteste ilerletilir. Genellikle önce bir kısım bitkisel kesilerek sıyrılmaya başlanır. Bıçağın 1/3 ü kadar kısmını kullanmak, yeterli uzunlukta bir bitkisel sıyırmak için daha kolay bir yol olacaktır.  İlerlemeyi yola çakılan işaret kazıklarına bakarak yapılır. Ancak bitkisel örtünün özelliği nedeni ile gerçek ilerleme yönü farklı olacaktır.

2. Bitkisel tabakayı sıyırdıktan sonra bitki kökleri benzeri nedenlerle oluşan çukurlukları doldurarak tesviye ediniz. Tesviyeyi hafifçe keserek yapmak için bıçağı yol eksenine dik konuma ayarlayıp 2. Viteste ilerlemek gerekir.

3.  Bundan sonra bitkisel tabakası sıyrılan yol kenarına hendek açmak gerektiği için ön ve arka tekerleği kenar ekseninde hizalayıp, bıçağı kenar ekseni ile 450 açı yapacak şekilde ayarlayın. Bıçağın diğer uçunu yukarı kaldırın. Önce yaklaşık 30 cm derinliğinde bir kanal açın. Ön tekerlekleri dik ve kenar ekseninde tutarak makineyi 1. Viteste kullanın. Aynı şekilde yolun diğer tarafında da ilk kanalı açın. 
4.  Yolun her iki tarafına hendek açılırken bol miktarda malzeme yığılması söz konusu olacaktır. Bunun için önce bıçağı 15 cm kadar daldırarak iz kanalı açmak uygun olacaktır. Makine 2. Viteste, sağ ön ve arka tekerlekleri yol kenarına hizalayarak greyderin rahatça hendek açması sağlanacaktır.
5. Bir ya da iki geçişten sonra yolun ortasına biriken malzemenin sıyrılması gerekecektir.  Biriken bu yumuşak malzemede tekerleklerin hareketi güç olacaktır. Bu nedenle arka tekerlek hendekte ön tekerlek yumuşak malzemenin dışında olacak şekilde makine konumlandırılır. Bıçak yığılan malzemeyi yolun ortasına ve arka tekerleklerin sol tarafına serecek şekilde ayarlanır. Makine 2. viteste kullanılır. Hendek istenen derinliğe ulaşana kadar bu işlemler tekrar edilir.
6. Hendek yeterli derinliğe ulaştığında hendek kenarlarının düzgün olmasını ve malzemenin akmamasını sağlamak gerekir. Bunun için ön tekerlek hendekte, arka tekerlek hendeğin üst kenarına gelecek şekilde konumlandırılır. Bıçak arka ucu hendeğin ekseninde dibe oturtulur, önü hendeğin üst hizasına doğru kaldırılır. Makine 1. Viteste kullanılır.

7.  Hendeğin düzenlenmesi esnasında içine yuvarlanan malzeme son bir bıçak atılarak temizlenir. Sağ arka tekerlek hendekte ve sağ ön tekerlek yolda olacak gibi konumlandırılan makinenin bıçağı hendekteki döküntüyü sıyıracak şekle getirilir. 1. Viteste hareket edilerek döküntü malzeme arka tekerlekler arasına atılır. Diğer tarafta da aynı temizlik yapıldıktan sonra yola biriken bu malzeme daha önce anlatıldığı şekilde tekrar yolun ortasına serilir.

8. Yola son bir bombe vermek için bıçak açısı ayarlanarak ve hendeklere malzeme yuvarlanmamasına dikkat ederek hafifçe bıçak atılır. Bıçağın ucu hendek üst ekseninde ve makine 2. Viteste tesviye yapılır.
Bütün bu anlatılan işlemler yolun bir tarafından ileri ve dönüşte de yolun diğer tarafından geri gidilerek yapılırsa, kolay ve verimli bir greyderleme çalışması söz konusu olacaktır.

Hendek tabanının düzleştirilmesi
1. Hendeğin drenaj kapasitesini arttırmak amacı ile hendek tabanının daha geniş açılması gerekebilir. Bu işlemin ilk basamağı “V” şeklinde hendek açmaktır. Bu hendek, hendek tabanında oluşturulacak düz kısmın orta ekseninden daha ileriye alınarak açılır. Birden fazla kanal açma işlemi yapılarak istenen taban genişliğinde hendek elde edilir. Çıkan malzeme ise daha önce anlatıldığı şekilde serilir.

2. İkinci “V” kanalı açarken greyderin ön ve arka tekerlekleri hendek içinde ve dış eksenine doğru konumlandırılmalıdır. Bıçak ise boydan boya ön ucu hendek dış alt ekseninde ve arka ucu da içe açılan “V” kanalı kesecek şekilde ayarlanır. Böylece hendek tabanında düzgün bir yüzey elde edilir. Malzeme ise hendekten yol ortasına sürüklenerek yayılır. Arka tekerlek ise hendeğin tabanını ezerek sıkıştıracaktır. Bıçağı döndürmek sureti ile hendek tabanı genişliği ayarlanabilir. Çalışmalar 1. Viteste yapılır. Makine sabit eksende tutularak hendek iç yüzeylerinin bozulmamasına dikkat edilir. 

Hendek temizliği
1. Temizlenecek hendek kuru ise, greyderin sağ ön ve arka tekerlekleri hendek üst kenar ekseninde ve bıçak ucu hendeğin dibine gelecek şekilde konumlandırılır. Bıçak açısı, hendek kenarını sıyırıp çıkan malzemeyi arka tekerleklerin arasına toplayacak şekilde ayarlanır. Hendekteki temizlenecek malzeme yaş ise, greyderin arka tekerleği düz olan yolda ön tekerleği ise hendeğe düşürülmüş olarak bıçak ucu hizasında olacak şekilde konumlandırılır. Bıçak açısı yine çıkan malzemeyi arka tekerlekler arasına toplayacak şekilde ayarlanır. Makine 1. Vitese kullanılır.
2. Gerektiğinde bıçak ters döndürülerek makine geri viteste kullanılabilir. Daha önce anlatıldığı gibi bu işlem için riper tırnaklarını sökülmesi gerekmez. Makinenin dönerek manevra yapma imkânı olmayan dar alanlarda ve dönüşe izin vermeyen kısa mesafelerde bıçağın ters döndürülmesi gerekebilir. Hendek temizleme işlemlerinde şevlerde oluşturulacak tıraşlamış yüzey, makine geri hareketinde bıçak açısını sadece 800 çevirip yana sürerek elde edilebilir.
Şev kesmek
Şev kesimi için greyder bıçağı en yüksek noktaya kadar kaldırılır. Bu işlem genel olarak makinenin sağ tarafına doğru yapılır. Ancak mecbur kalındığında daha önce anlatıldığı şekilde bıçağı makinenin sol tarafına doğru da kaldırmak mümkündür.
1. Şekilde bıçağın sağ tarafa kaldırılmış olarak şev kesme işlemi gösterilmiştir. Bıçak, ucu şevin alt ekseninde ve çıkan malzeme arka tekerlekler arasına toplanacak şekilde ayarlanmıştır. Arka tekerlekler şev alt eksenine yakın ve düz konumdadır. Bu konumda bıçak normal konuma en yakın şekildedir. Makine 1. Viteste kullanılır. Greyderin arka tekerleklerini, şev alt ekseninden uzaklaştırarak derin bıçak atma yada alt eksene yaklaştırarak hafif bıçak atma işlemi gerçekleştirilebilir. Ön tekerlekler şeve doğru yatırılır.

2. Geniş alanlara eğim verme (otoyol şevi, baraj ve havuz yan yüzeyleri v.b.) bıçak kesme kuvveti ve greyderin yan çalışmasında yer çekiminden dolayı kayma riski vardır ve oldukça zorludur. Tüm tekerleklerden çekişli makine şevde çalışırken daha avantajlıdır. Ön ve arka tekerleklerden çekiş ile bıçağın bu açıda çalışması daha dengeli olacaktır. Ön tekerlekler şeve doğru yatırılır. Arka tekerlekler şev üst eksenine yakın ön tekerlekler ise alt eksene yakın ayarlanır.
3.  Tesviye için bıçak atma işleminde arka tekerlekler şev alt eksenine yakın ve bıçak ön tekerleklerin izini silecek konuma ayarlanır. Sıyrılan malzeme ise arka tekerlekler arasına akar. 

Makinenin battığında kendi kendine kurtulması
Tüm tekerleklerden çekişli makinenin batması, manevra kabiliyeti ve gücü nedeni ile oldukça uzak bir ihtimaldir. Eğer makine batmışsa takviye ile zorlamak yerine ki o zaman tekerlekler patinaj ile daha çok batacaktır, bıçak yardımı ile makineyi kurtarılabilir.
1. Bıçağın altına kalın ve sağlam kalaslar koyarak bastırılır. Ön tekerlekler yerden kurtarılır.

2. Bıçak döndürme ve yana sürme kumandaları ile tekerlekler kuru ve sağlam zemine getirilir. Bu işlem,  makine battığı yerden kurtulana kadar tekrar edilir.

Teraslama yapımı
Toprağı erozyona karşı koruma yöntemi olan teraslama en kolay greyderle yapılır. Toprak cinsi ve eğimine göre teraslama için kesim işlemi değişmektedir. Ancak temel manevralar aşağıda açıklandığı şekillerde birbirine benzemektedir. 
1. Teraslama arazinin eğimine zıt yönde düz yüzey elde edilerek yapılır. Teras orta ekseni olan (A), operatöre yardımcı olabilmek için kazık çakılarak işaretlenir. Bıçak atıldığında yana yığılan malzeme ise (B) eksindeki teras bitimini doğal olarak oluşturur.
2. İlk önce yaklaşık 30 cm derinliğinde yokuş aşağı bıçak atılarak teras eksen kazıkları boyunca yol açılır. Keskin dönüşler söz konusu ise tüm tekerleklerden çekiş takviyesi kullanarak ve bıçağı kaydırarak işaretlenmiş alanda çalışma yapılır. Makine 1. Viteste kullanılır.
3. İkinci bıçak atmada daha derin ve orta eksene daha yakın bir yüzey elde edilir. Sağ arka tekerlek ilk kesilen teras izine yaslanır ve böylece makineye kılavuzluk yapılır. 1. veya duruma göre 2. Vites kullanılır.
4. Üçüncü geçişte yığılmış malzeme aşağı doğru düzeltilerek yayılır.
5. En son olarak istenen teras yüzeyini elde etmek üzere tam bıçak atılır.
6. Böylece yokuş yukarı yönde düzgün bir teraslama yapılmış olur. Arka tekerlekler yokuş aşağı olan teras ekseninde ve bıçak tam kaydırılmış konumda iken düzeltme geçişi yapılır.
7. Bu geçişte terasın üst yanı ile alt yanı düzenlenir.
8. Teras düzenlemesinde artan malzeme ile sırt oluşturulur. Bu işlem yapılırken makine yüksek viteslerde kullanılır.

9. Tekrar derin bir bıçak atılınca çıkan malzeme yine teraslanan yüzeye akacaktır.

10. Tekrar biriken malzeme sürülerek tümsek oluşturulur.

11. Atılan bu son bıçakla teras orta ekseni etrafında uygun bir teras yüzeyi elde edilmesini sağlayacaktır.

12. Böylece terasın yukarı tarafındaki tümsek bitirilmiş son bir geçiş yapılarak kalan malzemede sürülmüş olur.
13. İstenen ölçülere getirmek üzere son bir temizlik geçişi yapılır.
14. Yokuş aşağı kısımdaki malzeme düzenlenerek yayılır. Makinenin zorlanmaması için ortada iken ve yukarı yönde bıçak atılmalıdır. Tekerlek izlerini silmek için fazladan bir bıçak atılabilir.  Şimdiye kadar anlatılan yöntem genel uygulamalar ve tecrübeler ışığında hazırlanmıştır. Bu nedenle her operatörün kendine göre değişik yöntemi olabilir.
Asfalt malzemenin serilmesi
Asfalt kaplama için kullanılan bitümlü karışım sıcak olarak asfalt serme makineleri ile serilir. Ancak asfalt serme makinesinin girmediği yada yol tamiratı gibi nedenlerle greyderle de malzeme serilebilir. Bunun için asfaltın yapışmaması için önce bıçak yağlanmalıdır.
1. Asfalt malzemesi yola döküldükten sonra malzemeyi yolun bir tarafından diğer tarafına sürükleyerek sermelidir. Bu işlem tekrarlanarak malzemenin yuvarlanarak yayılması için makine 3. Viteste kullanılmalıdır. Makinenin ön tekerlekleri malzemenin dışında ve bıçak 300 açı yapacak şekilde ileri hareket etmelidir.
2. Diğer bir yöntemle yolun ortasına dökülen malzeme ön tekerleklerin arasında kalacak şekilde ve düzgün olarak bıçak dik açıda ve istenen kalınlıkta yayılır. Makine 2. Viteste kullanılır.


Tırmık ve riper kullanımı
Çok sert yüzeylerde bıçak atmak zor olacağından, öncelikle tırmık yada riperle yüzey yumuşatılır.
1. Tırmık yada riper dişlerini uygun derinlikte yüzeye daldırarak istenen yumuşatma yapılır ve bıçak atmaya hazırlanır. Çok sert yüzeylerde bazen tırnakları seyrelterek tırmıklama ya da riperleme yapmak gerekebilir. Ağır zeminlerde tırmıkta en az 5 adet tırnak bulunmalıdır. Bıçağı en yukarı konuma alırken “X” işaretli tırnak sökülmelidir. Hidrolik hortumlara zarar vermemek için ortadaki üç tırnağın sökülmesi ise daha uygundur.
2. Bıçak atılacak sahada gömülü kaya benzeri engeller riper yardımı ile sökülebilir. Bunu için:

A: Riper ucunu kayadan önce toprağa daldırıp riper kayaya değene kadar makine çok yavaş ve dikkatli olarak ileri hareket ettirilir.
B: İleri doğru ağır ağır ilerlerken riper yavaşça kaldırılır. Çok fazla direnç hissedilirse makine hemen durdurulur. Tekrar aynı işlem yapılarak kaya yerinden gevşetilerek sökülür. Makine ileri yönde zorlanmamalıdır.

Dozerleme
1. Dozer bıçağı ataşmanı ile tüm tekerleklerden çekişli greyder mükemmel bir dozerleme yapar. Dozer bıçağına hidrolik olarak kumanda edilir. İhtiyaç olmadığında dozer bıçağı kaldırılarak rahatça greyderleme yapılabilir.
2. Tüm tekerleklerden kumandalı makinelerde dozer bıçağına 150 ye kadar açı verilebilmektedir. Makine gücü ve yapılan işin ihtiyacına göre vites seçimi yapılmalı ve güç kullanımı ayarlanmalıdır. Tecrübesiz operatörler makineyi yüksek devirlerde kullanarak gereksiz makine aşınmalarına neden olurlar. Dozer kumandaları ile tırmıkta kullanılabilmekle beraber en iyisi dozer bıçağı kullanılırken tırmığın sökülmesidir.

Kar temizleme
Kar temizleme işlemi sıkışıp buz haline dönmeden, mümkün olduğu kadar kısa sürede yapılmalıdır. Yapısı itibarı ve hızı ile greyder kar temizleme aracı olarak çok uygun bir makinedir. Tüm tekerleklerden kumandalı ve “V” formundaki kar küreme ataşmanı ile en uygun ve verimli sonuca ulaşılır. Kar yumuşak, sert, buzlu, ıslak benzeri çeşitli şekillerde olabilir. Greyder bıçağı geriye doğru uzatılarak ve sert yüzeylerde kullanıldığı gibi mümkün olduğunca yukarıda kullanılmalıdır.

1. Sulu kar ağır ve yapışkan bir yapıdadır. Greyder bıçağına yapışır. Bıçağı ileri yönde ayarlayıp uygun bir hız seçilerek kürenen karın bıçaktan akması sağlanabilir.

2. “V” formundaki kar küreme ataşmanı ile yolun ortasından uygun bir hız seçilerek kar temizlemek mümkündür.

3. Küreme ataşmanının bir tarafını kullanarak yol kenarına biriken kar yığınları temizlenebilir. Bu işlemlerde makine eksenden kaçık olarak ayarlanır.

4. Ön tekerlekler yatabiliyorsa, tekerlekleri kar yığınına doğru yatırmalıdır.


FAYDALANILAN KAYNAKLAR
Illutrasted grading Aveling Barford TP549 (M.Gündüz ATEŞ tercüme)
Caterpillar Performance Handbook Edition 40


Yazan : M. Gündüz Ateş İMMB - Sayı : 33 - Yayın Tarihi : 17.03.2011
Yazarın Diğer Yazıları :